Islamitische geneeskunde

Het ontstaan van de islamitische geneeskunde 

In de eerste helft van de zevende eeuw stichtte de profeet Mohammed op het Arabische schiereiland de islam. Deze religieuze gemeenschap ontwikkelde zich tot een groot rijk, dat zich in de achtste eeuw uitstrekte van Zuid-Frankrijk en Noord-Afrika tot ver in Centraal-Azië. In dat rijk bevonden zich culturen die sterk door de Grieken waren beïnvloed: Egypte, Syrië, Mesopotamië en Perzië. Op verschillende plaatsen bevonden zich actieve centra van Griekse wetenschap en filosofie. Het meest bekend waren Alexandrië, Aleppo, Bagdad en Gondesjapoer in Mesopotamië. Onderwijs in en uitoefening van de geneeskunde was een belangrijk onderdeel van deze centra. Het waren meestal christenen die deze centra leidden. In een sfeer van religieuze vrijheid werden wetenschappelijke activiteiten sterk gestimuleerd. Dit proces staat bekend onder de naam ‘de hellenisatie van de islam’. In dit klimaat werden alle belangrijke werken van de Grieken vertaald in het Arabisch.

Dit had zijn weerslag op de gehele Arabische islamitische cultuur, met name ook op de geneeskunde. Rond 850 waren vrijwel alle werken van Galenus, Hippocrates en Dioscorides in het Arabisch vertaald. Griekse werken vonden overigens ook op indirecte wijze hun weg naar de Arabische wereld. Veel Griekse geschriften waren al eerder vertaald in Perzië en Syrië. Vermengd met opvattingen uit die culturen werd het Griekse gedachtegoed vervolgens in het Arabisch vertaald. Ook werden er via Perzië diverse opvattingen overgenomen uit de Indiase geneeskunde (ayurveda). Zo ontstond aan het eind van de negende eeuw in de Arabische wereld een geneeskunde die in grote mate werd bepaald door vier culturen: Grieken, Perzen, Syriërs en Indiërs. Deze smeltkroes van medische opvattingen staat bekend onder de naam Arabisch-islamitische geneeskunde. In de literatuur zijn verschillende andere benamingen in omloop: Arabische geneeskunde, islamitische geneeskunde, Grieks-Arabische geneeskunde en unani-geneeskunde. Rhazes (865-925) en Avicenna (980-1037) zijn de beroemdste medici van deze periode. Werken van Avicenna waren niet alleen in de moslimwereld toonaangevend, ook christenen en joden maakten uitvoerig gebruik van deze opvattingen. Tot in de zeventiende eeuw vormden ze een standaardonderdeel van de Europese artsenopleidingen. 

De profetische geneeskunde 

Naast de Arabisch-islamitische geneeskunde ontstond in de islamitische wereld een andere stroming. Deze staat bekend als de ‘profetische geneeskunde’. De aanhangers hiervan baseren zich vooral op uitspraken en handelingen van de profeet Mohammed op het terrein van de gezondheidszorg. De profetische geneeskunde ontwikkelde zich in de negende eeuw. Het was een reactie van de orthodoxe islam tegen de opkomst van de seculiere wetenschappen zoals verwoord in de boven beschreven Arabischislamitische geneeskunde. Orthodoxe islamitische geleerden beschouwden het rationalisme van de Grieken als een bedreiging van de islamitische waarden en normen. De religieuze oppositie was met name gekant tegen het Griekse denken omdat de Grieken een geneeskunde voorstonden die niet alleen zorgde voor het lichaam maar ook voor de geest en de ziel van de patiënt. Een mogelijk tweede verklaring voor de opkomst van de profetische geneeskunde is de opvatting dat religieuze leiders de geneeskunde voor zoveel mogelijk mensen toegankelijk wilden maken. De profetische geneeskunde geeft namelijk vele praktische adviezen en recepten zonder zich te verliezen in theorieën en medische verhandelingen. 

Aanhangers van de profetische geneeskunde 

De aanhangers van de profetische geneeskunde baseren zich op uitspraken en handelingen van de profeet Mohammed. Naast de koran vormt de ‘sunna’ voor moslims een leidraad voor het religieuze en sociale leven. Het begrip ‘sunna’ heeft betrekking op de manier van leven van de profeet en het voorbeeld dat hij heeft gegeven. De sunna van de profeet werd na zijn dood door volgelingen mondeling overgeleverd in de vorm van korte verhalen. Zo’n verhaal noemt men een ‘hadith’. Deze verhalen werden in de achtste en negende eeuw op schrift vastgelegd. Zo’n schriftelijk vastgelegde hadith bestond behalve uit de verhalen ook uit een opsomming van de personen die het verhaal van generatie op generatie overleverden.

Zo ontstonden van hetzelfde verhaal via verschillende overleveringslijnen uiteenlopende versies met soms tegenstrijdige inhoud. Dit werd door islamitische rechtsgeleerden overigens niet als een bezwaar gezien. Men beschouwde het vaker als een bewijs van het streven naar objectiviteit. Naast de medische tradities van de Arabisch-islamitische geneeskunde en de profetische geneeskunde zijn opvattingen uit het soefisme van invloed geweest op het medisch denken binnen de islam. De officiële islam van de orthodoxe schriftgeleerden was vooral gericht op de formalistische en uiterlijke wereld. Soefi’s legden meer de nadruk op de esoterische aspecten van de islam, de innerlijke beleving en het streven om tot eenheid met God te komen. Om dit te bereiken moet een mystiek pad (taraga) worden afgelegd. De stappen van het mystieke pad variëren per soefische orde. Deze stroming speelt op medisch terrein een rol, omdat ze de mens leert een juiste levenswijze te volgen. Door verandering van levenswijze kunnen ziekten en problemen worden voorkomen. In de eerste eeuwen van de islam waren soefi’s vooral individueel actief, later vormden zij mystieke orden rond geestelijke leiders. Deze leiders kregen na hun dood de status van heilige. 

Andere stromingen 

Hiermee sloot het mystieke denken van het soefisme aan bij christelijke gebruiken zoals die deels bij gewone gelovigen leefden. De bloeitijd van genoemde stromingen binnen de islam maakte in het koloniale en postkoloniale tijdperk geleidelijk plaats voor de westerse medische modellen. Met name in verstedelijkte gebieden en voor de beter gesitueerden bepaalt thans de westerse geneeskunde de medische zorg in islamitische landen. Consultatie van beoefenaars van islamitische geneeskunde blijft echter tot de mogelijkheden behoren. Hun geneeskundige praktijk bestaat meestal uit een mengeling van de hiervoor genoemde islamitische stromingen.

Op het platteland zal het in de praktijk meestal de enige mogelijkheid zijn voor medische hulp. De islamitische geneeskunde zoals wij die vandaag in Nederland aantreffen is eveneens een mengeling van opvattingen uit de Arabisch-islamitische geneeskunde, de profetische geneeskunde en het soefisme.



Contact